"Szkoła sama powinna być miejscem miłym, które by wewnętrznym i zewnętrznym wyglądem radowało oczy. Wewnątrz niech się znajduje sala jasna, czysta i ozdobiona wokół malowidłami: mogą to być bądź to portrety znakomitych mężów, bądź też mapy geograficzne, obrazy o treści historycznej lub wreszcie jakieś godła. Na zewnątrz niech przylega do szkoły nie tylko boisko, gdzie dzieci mogłyby używać ruchu i wspólnie się bawić (bo tych rzeczy nie należy im odmawiać, jak o tym poniżej w odpowiednim miejscu będzie mowa), ale też i jakiś ogród, do którego wpuszczano by je niekiedy, zachęcając, aby syciły wzrok widokiem drzew, kwiatów i roślin. Jeśli to w ten sposób urządzi, dzieci będą prawdopodobnie z nie mniejszą przyjemnością chodziły do szkół, niż zazwyczaj chodzą na jarmarki, gdzie zawsze spodziewają się ujrzeć i usłyszeć coś nowego. Rozwój sposobu rozumienia zewnętrznego wyglądu szkoły postępował według myśli Komeńskiego. Jak bardzo różni się atmosfera wnętrza szkoły z okresu oświecenia od wyżej opisanego obrazu szkoły średniowiecznej, świadczy o tym miedzioryt Daniela Chodowieckiego przedstawiający postępową szkołę roku 1774 (rys. 2).